تاریخ : ۰۷/۱۱/۱۳۸۸
حبیب راثی تهرانی
یکی بود، یکی نبود، اول کی بود!؟

آیا تا به حال فکر کرده اید که پایتخت بزرگ و شلوغ کشورمان یعنی تهران از چه پیشینه دور و درازی برخوردار است؟ بسیاری از مشاغل و مکان هایی که برای ما جاذبه چندانی ندارند و مهم هم محسوب نمی شوند، در ابتدای ورود به تهران ارج و قرب بالایی نزد شهروندان آن روزگار داشته اند. پرداختن به اولین های هر شهر و کشور همیشه جذاب و جالب توجه بوده است. این موضوع آنقدر اهمیت دارد که بخش اعظمی از موزه ها و گالری مختلف در سرتاسر جهان را اشیای اولیه و یا نخستین مدل از هر وسیله تشکیل داده است. نکته مهم این است که بسیاری از این "اولین ها" در طی قرون و اعصار از یاد برده می شوند و با آمدن اشیای جدیدتر به فراموشی سپرده می شوند. در اینجا قصد داریم تا با گشتی در تاریخ معاصر ایران شما را با چند مورد از نخستین های تهران آشنا سازیم.

 
نخستین آگهی تجاری
امروزه با حجم بسیار زیادی از تبلیغات در محیط کار، جامعه، منزل و حتی تلفن همراه خود رو به رو هستیم، ولی جالب است بدانید که نخستین آگهی تجاری تهران در روز دهم جمادی الاول 1267 ه.ق در روزنامه وقایع اتفاقیه به چاپ رسید. اولین آگهی تجاری تهران به تبلیغ اجناس اروپایی اختصاص یافته بود و متن آن به نقل از شماره ششم روزنامه چنین است:
 
"موسیو روجیاری نام تاجر فرنگی چندبار مال التجاره به دارالخلافه آورده که به فروش برساند در خانه الله ویردی آقا، نزدیک به سفارتخانه دولت بهیه انگلیش، در محله عباس آباد منزل دارد و موافق تفصیل ذیل اجناس آورده است:
زنجیر ساعت از طلا و غیره؛ دستبند و غیره؛ نشان دوش صاحب منصبان نظامی؛ قوطی انفیه طلای میناکاری؛ تخت و صندلی به طرح فرنگستان؛ ساعت مجلسی؛ قمه که در دو طرف طپانچه دارد؛ ساعت نقره و طلا؛ اسباب چینی از هر قسم؛ شمع کافوری؛ باروت انگلیسی بسیار خوب؛ چتر بسیار اعلای خوب؛ قوطی موزیکان؛ دستکش از هر جوره؛ حمایل صاحب منصبان نظامی؛ گلابتون با فانسقه و کل اسباب؛ زین و برگ فرنگی؛ پیچ بخاری؛ کاغذ الوان منقش مخمل و گلابتون جهت چسباندن اتاق ها؛ گردنبند سیاه ابریشمی؛ پیراهن فرنگی و غیره از این تفصیل هم چیزهای دیگر اعلا که تازگی دارد، بسیار آورده است که بعضی تا به حال به این ولایت هیچ نیامده بود. خوانین و خواص و عام دارالخلافه را اعلام می کند که هر کدام مایل باشند، بیایند و تماشا نمایند."
 
نخستین طرح ترافیک در تهران
امروزه طرح ترافیک ویژگی بارز شهرهای بزرگ از جمله تهران است که توانسته تا حدی از بار ترافیکی مناطق مرکزی شهر بکاهد. ولی آیا در 130 سال پیش در تهران ماشینی بوده که ترافیک ایجاد کند و دولت مجبور به اجرای طرح ترافیک شود؟ ولی جالب است بدانید که در سال 1282 ه.ق نخستین طرح ترافیک شهر تهران با منع ورود چهارپایان باربر به محوطه میدان ارک یا باغ گلشن به اجرا در آمد. محمئ حسن خان اعتماد السلطنه در کتاب خود مرآت البدان در این باره چنین می نویسد:
"بعد از وضع میدان ارگ و طرح حوضی وسیع در آن و غرس دو باغ در دو طرف حوض و نصب ستون های سنگی..... محض اینکه ساحت چنین میدانی از آمد و شد دواب که حمل اجناس می کنند مصون باشد، حکم شد در جانب شرقی ارگ همایونی خیابانی عریض تا دهنه بازار تشکیل دهند و آن را خیابان ناصریه (یا همان ناصرخسرو فعلی) نام نهند."
 
نخستین عکاسی در تهران
در اوایل رواج صنعت عکاسی در ایران، تنها عکاسخانه تهران، عکاسخانه مبارکه دولتی بود که مخصوص شاه و درباریان بود و همگان اجازه استفاده از آن را نداشتند تا اینکه در حدود 130 سال پیش نخستین عکاسخانه عمومی در خیابان جبار خانه گشوده شد. بهتر است شرح افتتاح اولیت مغازه عکاسی در تهران را از زبان روزنامه دولتی ایران مورخ 25 ذیحجه 1285 ه.ق بشنویم:
 
"چون اغلب مردم زیاده از حد مایل و راغب هستند که عکس خود را بیندازند و در عکاسخانه مبارکه همه کس نمی توانست برود و عکس خود را بیندازد، عکاسباشی در خیابان جبارخانه حجره ای ترتیب داده و اسباب عکاسی در آن آماده کرده تا هر کس را میل انداختن عکس خود باشد در آنجا رفته عکس بیندازد و قیمت آن هم موقوف به بزرگ و کوچکی عکس است."
 
 
نخستین تصادف رانندگی در تهران
این مورد یکی از جالب ترین اولین های تهران که البته تاسف بار هم هست؛ ماجرا از این قرار است که آخر شب دوم اسفند ماه سال ۱۳۰۵ هجری شمسی جهت عزیمت استاد از محفل موسیقی بهمنزل درشکه ای دو اسبه کرایه می‌کنند و استاد نوازندگی و موسیقی ایران یعنی درویش خان سوار بر درشکه به طرف منزل حرکتمی‌نماید. درآن زمان اتومبیل به تازگی وارد خیابان های شهر شده بود و تعداد آنهابه سختی به ۵۰ دستگاه می‌رسید و همچنین اخذ گواهینامه رانندگی هنوز وجود نداشت ورانندگان عموماً ناشی بودند و قوانین راهنمایی و رانندگی نیز نه وجود داشت و نهاعمال می‌شد. زمانی که درشکه حاملدرویش خان از خیابان امیریه به سمتشمال می‌پیچد، اتومبیل فوردی از جهت مخالف با درشکه و اسب های آنتصادفمی‌کند، اسبهای درشکهدرجا تلف می‌شوند و استاد از درشکه به بیرون پرتاب شده و از ناحیه سر به زمینبرخورد می‌کنند، بلافاصله مردم رسیده و مجروح را به بیمارستان نظمیه تهران که بهترین بیمارستان آن زمان تهران بود می‌رسانند. اما متاسفانه ضربه سنگین بوده واستاد گرانقدر موسیقی ایران بعد از ۵ روز، به دلیل ضربه مغزی فوت نموده و جامعه موسیقی را سیاه پوش و داغدار فقدان خود می‌نماید.درویش خان در زمان مرگ ۵۴ ساله بود، پیکر استاد را گورستان ظهیر الدوله در خیابان دربند (پایین آرامگاه ظهیرالدوله) دفننمودند.
 
نخستین باغ وحش تهران
باغ وحش یکی از مکان هایی است که وجود آن در شهرها برای بسیاری از ما عادی شده و هرکسی توان و امکان بازدید از آن را دارد؛ ولی این پدیده در حدود 130 سال پیش که وارد ایران شده بسیار عجیب و سرگرم کننده بوده بطوریکه جزو تفریحات ملوکانه شاه! قرار گرفته است.
در عهد ناصری با تعبیه قفسی جهت نگهداری پرندگان در باغ لاله زارواقع در بیرون دروازه دولت، نخستین باخ وحش یا به تعبیر آن روزگار "مجمع الوحوش" تهران متولد شد. یک سال بعد قفس دیگری برای نگهداری وحوش دیگر در کنار آن تعبیه کردند و اعتماد السلطنه را مباشرت آن گماردند، چنانکه در المآثر و الآثار می نویسد:
 
"... ملوک ایران در شهرهای مشهور که مصرهای جامع و سوادهای اعظم بود، از قبیل بابل و سوز و اصطخر و اکباتان باغ وحش داشته اند. معلوم می شود که اصل این اختراع را سایر دول از اهالی ایران اقتباس کرده اند."
 
انواع حیواناتی را که اعتماد السلطنه در آنجا معرفی می کند عبارتند از: انواع طیور و مرغان خوش الحان، ببر، شیر و پلنگ که نخستین حیوان متولد شده در آن باغ وحش هم فرزند شیر ماده و پلنگ نر بوده است! همچنین جالب است بدانید این باغ وحش اولین قربانی خود را نیز در همان زمان گرفت. در آن سانحه یکی از دو ببر باغ وحش یکی از نگهبانان خود را کشت.
این باغ وحش با گذشت زمان دیگر جوابگوی نیازها و تفریحات ناصرالدین شاه نبود. در آن زمان پس از ساخته شدن قصر سلطنتی"دوشان تپه" این باغ وحش تعطیل و حیوانات آن به باغ قصر دوشان تپه انتقال پیدا کرد. به این ترتیب دوشان تپه نخستین کاخ سلطنتی تهران بود که برای درندگان و سبع از قبیل شیر و ببر و پلنگ و گرگ باغ وحشی در خود داشت. بهتر است شرح بنای این قصر و باغ وحش آن را از افضل التواریخ نقل کنیم:
 
"دوشان به زبان ترکی به معنای خرگوش است. چون در این تپه و کوه کوچک خرگوش زیاد دیده شده، آن را دوشان تپه نامیده اند، عمارت ها و باغ های اطراف آن همگی در عهد ناصری ساخته شده است. در جانب شرقی قصر دوشان تپه حوض مدور و وسیع و یک مرتبه بالاتر ز آن استخر و دریاچه بزرگی است که با قایق و کرجی در روی این استخر سیر و تفرج می شود. در اطراف این استخر خیابان ها و چمن زارها و اشجار بید و... است. در جنب جنوبی دریاچه، باغ وحشی است که اتاق ها و رواق های گوناگون دارد و نهر آب از میان آنها جاری است و آن را برای درندگان و سبع از قبیل شیر و پلنگ و ببر و گرگ و سایر وحوش که به وضع ابنیه باغ وحش فرنگی است، ساخته اند. صداهای مختلف از آنجا شنیده می شود و شیران و درندگان فریادها دارند و هر روز به آنها طعمه داده می شود. از جانب دیگر بروج و ابنیه مخصوص برای طیور ساخته اند که انواع و اقسام طیور و وحوش چه از داخله ایران و چه از خارجه، آورده در آنجا جمع کرده اند. پیش تر ها باغ وحشی در خود شهر، نزدیک دروازه شمیران بود، دوشان تپه که ساخته شد و این باغ که بنا گردید، باغ وحشی که در تهران بود، خانه و عمارت شد و وحوش و طیور و جانوران را به باغ دوشان تپه آوردند."
 
 
 
نخستین نشریه دوزبانه و سه زبانه تهران
122 سال پیش در 1293 ه.ق نخستین نشریه دوزبانه تهران به نام «لاپاتری» (به معنای وطن) به زبان های فارسی و فرانسه منتشر شد. ماجرای چاپ این روزنامه بدین قرار بود که در سفر اول ناصرالدین شاه به اروپا، حاج میرزا حسین خان سپهسالار در استانبول شاه را واداشت تا یک چاپخانه سربی با حروف عربی و لاتین خریداری کند. بعدها این چاپخانه در ایران به کار افتاد و به پیشنهاد سپهسالار روزنامه وطن به دو زبان فارسی و فرانسه انتشار یافت. نکته جالب این است که تنها یک شماره از این روزنامه آن هم در تاریخ نهم محرم 1302 ه.ق انتشار یافت و سپس توقیف شد. البته پس از روزنامه وطن روزنامه دوزبانه دیگری به نام روزنامه صدای ایران تاسیس شد که تا سال 1304 ه.ق منتشر می شد.
نخستین روزنامه سه زبانه نیز در سال 1280 ه.ق منتشر شد. این روزنامه به سه زبان فارسی، عربی و فرانسه منتشر می شد و «روزنامه علمیه» یا «روزنامه علمیه دولت علیه ایران» نام داشت. این روزنامه هر ماه یک بار با چاپ سنگی در کارخانه دولتی دارالخلافه تهران واقع در دارالفنون چاپ می شد.
 
همانطور که ملاحظه کردید عناوین بسیاری می توان به موارد فوق اضافه کرد که علاقه مندان را به منابع زیر ارجاع می دهیم.
 
 
 منابع:
 
·   اف‍ض‍ل‌ ال‍ت‍واری‍خ‌، غ‍لام‍ح‍س‍ی‍ن‌ اف‍ض‍ل‌ال‍م‍ل‍ک‌؛ ب‍ه‌ک‍وش‍ش‌ م‍ن‍ص‍وره‌ ات‍ح‍ادی‍ه‌ (ن‍ظام‌ م‍اف‍ی‌)، س‍ی‍روس‌ س‍ع‍دون‍دی‍ان‌ ت‍ه‍ران‌: ن‍ش‍ر ت‍اری‍خ‌ ای‍ران‌، ۱۳۶۱
·   ال‍م‍اث‍ر و الآث‍ار: ت‍ال‍ی‍ف‌ م‍ح‍م‍د ح‍سن خ‍ان‌ اع‍ت‍م‍ادال‍س‍ل‍طن‍ه‌
·   اولین های تهران، س‍ی‍روس‌ س‍ع‍دون‍دی‍ان‌ ت‍ه‍ران‌: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، سازمان چاپ و انتشارات، 1380
·   م‍رآت‌ ال‍ب‍ل‍دان‌، ت‍ال‍ی‍ف‌ م‍ح‍م‍دح‍س‍ن‌خ‍ان‌ اع‍ت‍م‍ادال‍س‍ل‍طن‍ه‌؛ ب‍ا ت‍ص‍ح‍ی‍ح‍ات‌ و ح‍واش‍ی‌ و ف‍ه‍ارس‌ ب‍ه‌ک‍وش‍ش‌ ع‍ب‍دال‍ح‍س‍ی‍ن‌ ن‍وائ‍ی‌ و م‍ی‍ره‍اش‍م‌ م‍ح‍دث‌ ت‍ه‍ران‌: دان‍ش‍گ‍اه‌ ت‍ه‍ران‌، م‍وس‍س‍ه‌ ان‍ت‍ش‍ارات‌ و چ‍اپ‌، ۱۳۶۷.

 

آخرين مطالب


 
آرشيو ماهانه








 
حوزه اروپا حوزه آمريكا حوزه آسيا و اقيانوسيه

ساناز سماواتی بازیگر سینما، تئاتر و تلویزیون مهمان برنامه شب هشتم
وقت محلی چیست ؟
تمامی حقوق این سایت و محتوای آن متعلق به شبكه جهاني صداي آشنا می باشد و هرگونه استفاده از آن تنها با ذکر مأخذ آزاد است.
صدا و سیمای جمهوری اسلامی ایران
 
Page Generation: 0.238774