در شماره قبل به برخی از آداب و رسوم ماه مبارک رمضان اشاره کردیم. در این شماره قصد داریم تا به دیگر شهرهای کشورمان سر بزنیم و از حال و هوای این ماه در آن شهرها آگاهی پیدا کنیم.
 
زنجان
روزه گرفتن در روزهای نخستین ماه مبارک رمضان معمولاً برای مردم دشوارتر از روزهای میانی یا پایانی آن است. بنابر همین عقیده مردم شهری مثل زنجان، روزه دهه اول ماه رمضان را به حرکت در سربالایی تند کوه با بار سنگ، دهه دوم را بالا رفتن از دامنه کوه با بار خشت، و روزه گرفتن در دهه سوم را به پایین آمدن از دامنه کوه یا کاری مثل آب خوردن تشبیه می کنند. به اعتقاد مردم زنجان در ماه مبارک رمضان اعضای بالغ خانواده از ثواب روزه های کله گنجشکی کودکان و افراد نابالغ برخوردار می شوند و به همین خاطر، والدین کودکان خود را به گرفتن روزه های نصفه روزه ترغیب کرده و جوایزی نیز برای تشویق هرچه بیشتر آنها در نظر می گیرند و با پرداخت پول، روزه آنان را خریداری می کنند.
آش کشک، آش ترش، شیر برنج، آش بلغور، تاس کباب، فرنی، کله پاچه، حلوا، آبگوشت، کوفته، کله جوش، پیازآب، سوپ، رنگینک و انواع خورشت، از غذاهای رایج مردم این شهر در ماه مبارک رمضان است.
 
همانطور که می دانید یکی از اعمال شب های قدر خواندن دعای جوشن کبیر است. در بعضی مناطق ایران رسم است که همراه خواندن این دعا مردم نخی را به دست گرفته و به ازای هر بند از این دعا، یک گره به آن می زنند تا اینکه با تمام شدن دعا تعداد گره ها به یکصد برسد و بعد از پایان کار آن را بر گردن خود می آویزند تا از هر گونه آفت و بلا دور باشند. همچنین بعد از خواندن هر بند از دعای جوشن کبیر همزمان با گره زدن نخ، به قند و شکر، برنج، شکلات یا آجیل مقابل خود فوت می کنند و پس از پایان مراسم، آن را با آذوقه ذخیره منزل مخلوط می کنند تا با برکت و سلامت پخش شود.

ترکمن ها
«الله یولی» مراسمی ترکمنی است که چند روز پیش از شروع ماه مبارک رمضان آغاز می شود و با قربانی و نذری دادن به آشنایان همراه است. در این مراسم که اغلب مردانه است، افراد در خانه فرد نذری دهنده جمع می شوند و غذا می خورند. برای زنان نیز که در خانه های خود هستند، نذری فرستاده می شود. این مراسم در حقیقت نوعی بخشش در راه خداست؛ و عبارت «الله یولی» به معنای «در راه خدا» می باشد. از دیگر سنت های جالب مردم ترکمن در این ماه می توان به آشتی کنان قبل از فرارسیدن ماه رمضان اشاره کرد. ترکمن ها بر این باورند که بدون آشتی با برادران دینی روزه فرد مورد قبول درگاه الهی واقع نمی شود. در مراسم آشتی کنان یکی از ریش سفیدان «باش اولی» نامیده می شود، نقش آشتی دهنده را بازی می کند. باش اولی در خانه اش سماور را روشن کرده و چای دم می کند و آن دو نفر را که نسبت به هم کدورتی دارند، بدون اطلاع از یکدیگر دعوت
می کند و مراسم آشتی کنان را راه می اندازد.
 ترکمن ها برای دیدن ماه نو ماه رمضان نیز رسومی دارند. وقتی فردی هلال ماه را ببیند، آیه 189 سوره بقره را تلاوت می کند، بعد از رویت هلال افراد مسن دست به محاسن خود کشیده و بعد به صورت دیگران نگاه می کنند. آنها عقیده دارند که نباید به سمت ماه و خورشید، آب کثیف، زباله و خاکستر بریزند و این اعمال را ناپسند می شمارند. اشاره کردن با انگشت به سوی ماه را نیز امری قبیح شمرده و در صورتی که فردی به ماه اشاره کند به او می گفتند که باید انگشتی را که با آن به ماه اشاره کرده، گاز بگیرد که به این کار «بارماق دیشله مک» می گفتند.
ترکمن ها معتقدند که در شب های قدر حضرت خضر و حضرت الیاس در گردش هستند و به هر کس برخورد کنند او را خوشبخت خواهند کرد و بر این باورند که تمام آب های شور دنیا در این شب شیرین می شوند.
یکی از جالب ترین رسوم ترکمن ها، تهیه جهیزیه دختران در شب های ماه مبارک است. در این شب ها دختران جوان و دم بخت ترکمنی تا سحر بیدار می مانند و به دوخت و دوز جهیزیه مشغول می شوند. هر دختر باید چهل عدد پیراهن بلند ترکمنی و چهل عدد نقش بالاق یا شلوار هفت تکه ترکمنی به عنوان جهیزیه به خانه شوهر ببرد و همه این ها را باید با دست های خود دوخته باشد.
 
تفت
اغلب مردم تفت که از توابع استان یزد است، مانند سایر هموطنان خود در انجام اعمال عبادی و اهدای خیرات و مبرات اهتمام می ورزند. سنت دیرینه و پرشور «نخل برداری» نیز همه ساله در عصر روز بیست و یکم ماه رمضان و به یاد مظلومیت حضرت علی(ع) در این خطه برگزار می شود. طبق این سنت دیرینه، همه ساله هیئتی وارد حسینیه محل می شود و عزاداران در حالی که می دوند به زیر نخل می روند و با فریاد یا علی نخل را از جا بلند می کنند. واژه نخل که در زبان فارسی به معنای تابوت است، نماد تابوت حضرت سیدالشهداء شناخته می شود که از چوب ساخته شده و به شکل برگ درخت است.
 
ایلام
مردم نورآباد ایلام داستانی درباره رمضان تعریف می کنند و می گویند: رمضان اسم مرد مؤمن و با خدایی بوده که نزد پروردگار بسیار عزیز بوده است. خداوند به وسیله جبرئیل از آن مرد می خواهد که به بندگانش بگوید روزه بگیرند. جبرئیل به رمضان می گوید: «خداوند فرموده سالی سه روز روزه بگیرند» رمضان که لکنت زبان داشته به جای سه روز به مردم می گوید: «خداوند فرموده سالی سی روز روزه بگیرید» از آن به بعد مردم سالی سی روز روزه می گیرند و خداوند هم به احترام آن مرد سی روز روزه را از مردم قبول می کند.
 
یکی دیگر از ارکان ماه مبارک رمضان مسئله خورد و خوراک افطار و سحر است. زیرا غفلت از آن باعث می شود تا فرد نتواند در طول روز به خوبی از عهده کارهای خود برآید و ممکن است با خستگی و بی حوصلگی همراه باشد، به همین دلیل ماه مبارک رمضان با غذاهای مقوی و ویژه ای پیوند خورده است. در کنار زولبیا و بامیه، اقوام ایرانی غذاهای خاصی را برای سحری و افطار خود در نظر می گیرند. بین تویسرکانی های همدان، سحری عموماً با رشته پلو همراه است. در مازندران، در گذشته از نوعی غذای محلی با نام «قرقناق» استفاده می شده و اکنون نیز تخم مرغ و برنج جایگاه خاصی در سحری دارد. در سفره افطاری شهر قزوین اغلب از آش حلیم و نیز غذای محلی «دیماج» استفاده می شود. غذای موسوم به «لرزان» نیز از غذاهای این ایام در شاهرود و دامغان است. اردبیلی ها در این ماه فرنی با مربای گل و نیز آش دوغ مصرف می کنند. مسئله غذاهای این ماه علاوه بر جنبه تغذیه ای، جنبه سنتی و متکی بر باورهای عامیانه و مذهبی نیز دارد. به عنوان مثال در برخی شهرها مانند شاهرود، خوردن کله پاچه در شب 27 رمضان که شب کشتن قاتل حضرت علی(ع) است، ترجیح داده می شود.
 
رمضان در فرهنگ ما با تشریفات ویژه ای آغاز می شود، و با مقررات و نظم جالبی ادامه می یابد. آخرین دهه این ماه با عزاداری و سوگواری آغاز و در نهایت به یکی از بزرگترین اعیاد مسلمانان یعنی عید سعید فطر ختم می شود. در این ماه غم و شادی در کنار هم و با فاصله چند روز تجربه می شود و همین روزهای به ظاهر ساده است که ظرفی زیبا و مستعد برای خودسازی انسان فراهم می کند.
 
منابع:
·   آشتی کنان در میهمانی خدا، آداب مردم در ماه مبارک رمضان در گفت وگو با احمد وکیلیان، کتاب هفته شماره702
·   دوره انقراض سحرخوانی، حزب الله 21/8/86
·   رمضان؛ ماه سنت های باشکوه در سراسر ایران، جام جم 1/10/79
·   شرعی، بی بی مریم ملاعاشور، قاضی، سجاده را زیبا کن، مراسم و سنت های ترکمن ها در ماه مبارک رمضان، اعتماد 5/8/84
·   قاضی، آزاده، ماه های مبارک و رسوم شاد اقوام ایران، سپیده دانایی، سال سوم شماره 26 مرداد 1388
·   محمدی، علی اصغر، شب وصل: آداب و آیین های ماه رمضان و شب های قدر در فرهنگ عامه، همشهری 1/8/84
·   وکیلیان، سید احمد، رسوم قدیمی در تشخیص زمان افطار، اطلاعات 3/7/86
·    وکیلیان، سید احمد، رمضان در فرهنگ مردم، تهران، سروش، 1387